سازشناسی 1

هو الله الربی


آشنایی با انواع سازها:

نی، کمانچه، قیچک، قانون، سه تار، سنتور، رباب، دف، تمبک، تار و  بربط



نِی



نِی، از سازهای بادی کهن و از جنس گیاه نِی است که طول آن از شش گروه و هفت بند تشکیل شده و به همین دلیل آن را "نِی هفت بند" می گویند. هنگام نواختن، هوا از دهانه ی نِی وارد می شود و با انگشت گذاری بر سوراخ ها و با تغییر فشار هوا، صداهای مختلف به وجود می آیند. نوازنده، نی را عمودی در دست می گیرد و دهانه ی آن را بین دو دندان جلو و یا بین دو لب قرار میدهد و درآن می دمد. بخش زیادی از هوا دمیده شده، از سوراخ های  بازِ نِی خارج می شود و نوازنده با انگشت های هر دو دست، سوراخ ها را باز و بسته می کند. ممکن است نوازنده هنگام نواختن، دست راست را بالای دست چپ قرار دهد و برعکس. هنگام ساختن نِی، روی گره ها را با نوار می پوشانند وبر سرِ دهانه و انتهای نِی لوله ی استوانه ای کوتاهی به طول تقریبی 7 سانتی متر و هم قطر ضخامت نِی، از فلز برنج قرار می دهند. طول نِی حدود 30 تا 65 سانتی متر و قطر آن حدود یک و نیم تا 3 سانتی متر است و تعداد 5 سوراخ در طرف جلو و یک سوراخ در قسمت عقب نِی ایجاد می کنند.هر چه لوله ساز باریک تر و کوتاه تر باشد صدای آن زیرتر است و برعکس. نِی در اندازه های مختلف تهیه می شود و ساز تک نوازی است و نمی توان آن را کوک کرد. بدنه ی اصلی این ساز چون در طبیعت رشد می کند، دو نی کاملاً از هر جهت همسان، کمتر به دست می آید و به همین دلیل، با انتخاب طول و قطر آن، از هر پرده ای می توان نِی داشت.


وسعت
وسعت معمولِ صدای نی حدود دو اکتاو و نیم است. وسعت نی به چهار منطقه ی صوتی، شامل صدای بم و بم نرم ، صدای اوج، صدای غیث، و صدای ذیل(پس غیث) تقسیم می شود.
تمام فواصل موسیقی ملی با نی قابل اجرا هستند اما چون در هر نوع نی،یک یا دو صدا وجود ندارد این فواصل را به سختی می توان اجرا کرد. بهترین میدان صدادهیِ نی حدود دو اکتاو از منطقه ی صوتی وسط است.

نت نویسی
در نت نویسی برای نی از کلید سل خط دوم حامل استفاده می شود.


انگشت گذاری
 
سوراخ های پنج گانه ی روی نی از پایین به بالا شماره گذاری می شوند.اگر از پایین به بالا ، اول دست چپ و بعد دست راست قرار بگیرد انگشت کوچک دست چپ، شماره ی یک و آزاد است، یعنی وظیفه اجرایی ندارد. انگشت دوم روی سوراخ اول، انگشت سوم(میانی) بین سوراخ های اول و دوم که حکم تکیه گاه را دارد، انگشت چهارم(سبابه) روی سوراخ دوم و انگشت شست، پشت نی به حالت تکیه گاه قرار می گیرد.
انگشت اول (کوچک) دست راست نیز مانند همین انگشت در دست چپ آزاد است. انگشت دوم روی سوراخ سوم، انگشت سوم (میانی) روی سوراخ چهارم، انگشت چهارم (سبابه) روی سوراخ پنجم قرار می گیرد و سوراخ پشت نی که ششمین سوراخ است با انگشت شست دست راست گرفته می شود.

انواع نی
به علت ساختار طبیعی بدنه ی نی و عدم امکان کوک کردن آن می توان با توجه به تغییر طول و قطر لوله، از هر پرده ای نی داشت. بجز نی در کوک "دو" بقیه ی نی ها از سازهای انتقالی هستند. مثلاً نی در کوک "سی بمل" وقتی "دو" می زند "سی بمل" صدا می دهد، پس باید برای آن یک پرده بالاتر، یعنی "ر" نوشت تا صدای "دو" بدهد. یا برای نی در کوک "لا" که یک پرده و نیم پایین تر از دیاپازون است باید یک پرده و نیم بالاتر نت نویسی کرد تا دیاپازون صدا بدهد.
به طور کلی هر نی از نت شروع، صدای سوم کوچک خود را ندارد. مثلاً نی "فا" کوک، صدای "لا بمل"، نی "سل" کوک صدای "سی بمل" و نی "لا" کوک صدای "دو" را ندارند یا به سختی و در اکتاو قابل اجرا هستند. در نواختن نی نیز مانند دیگر سازهای بادی، بعد از کمی نوازندگی، به علت جریان گرم نفس در لوله، سطح صدا کمی بالا می رود، یعنی زیرتر می شود.
نی، سازی ست کهن و به همین صورت در تمام نواحی ایران معمول است و انواع دیگر آن را نیز با تفاوت هایی می توان مشاهده کرد، مانند نی انبان و بالابان.
نی هایی که از نواحی خشک به دست می آیند چوب محکم تری دارند و تَرَک نمی خورند.
نی از سازهایی ست که برای تک نوازی مناسب تر است ولی در گروه نوازی های سازهای ملی هم از آن استفاده می شود.

امکانات اجرایی نی
نوازندگی در صداهای بمِ نی، حجم بیشتر و در صداهای زیر حجم کمتری دارد.
اجرای تکیه ها، استاکاتو، واخوان ها و آرپژهای کوتاه(درصورت نیاز) در این ساز به خوبی میسر است.
حالت های کیفی موسیقی با کم و زیاد کردن فشارِ دمیدن و حرکت مختصر انگشت ها بر روی سوراخ ها ایجاد می شوند.بعضی فرم های موسیقی ایرانی، مانند انواع مثنوی، بهترین اجرایشان با این ساز است

 

 

کمانچه

 

کمانچه از سازهای زهی آرشه ای مقید است که در ساخت آن،چوب،پوست،استخوان و فلز بکار رفته اند.طول کمانچه از پایه ی فلزی تا صُراحی(قسمت بالایی سرپنجه) حدود 75 سانتی متر است. کمانچه را در حالت نشسته می نوازند،به این صورت که ساز را به طور عمودی در دست چپ نوازنده قرار می گیردو انگشت های همین دست در طول دسته حرکت می کنند و آرشه (کمانه) با دست راست به صورت افقی، در حرکات رفت و برگشت، بر سیم ها کشیده می شود. کمانچه پایه ای به شکل میلهی فلزی دارد که زائده ی پهن انتهای آن روی پا یا زمین قرار می گیرد. این ساز را معمولا از چوب کهنه و عمل آمده ی درختان گردو، توت و افرا می سازند.

کاسه ی طنینی

کاسه ی طنینی تقریبا کره ای شکل تو خالی است و در سطح بالای آن دهانه ای باز وجود دارد که بر آن پوست کشیده می شود و خرک روی پوست قرار می گیرد. سطح بیرونی کاسه اغلب با قطعاتی از صدف یا استخوان تزیین می شود. در ساخت بعضی کمانچه های محلی، پشت کاسه نیز باز است که صدا دهی قوی تری دارد.

پوست

پوست دهانه از قسمت نازکِ پوستِ عمل آمده ی چهارپایان، از جمله آهو، بز و بره انتخاب می شود.

خرک

خرک کمانچه از جنس چوب و گاه استخوان معمولا به طول 4 و ارتفاع 2 سانتی متر است و با دو پایه ی کوچک خود روی پوست کاسه قرار می گیرد.خرک را کمی کج قرار می دهند، به صورتی که طول سیم اول را کمتر و طول سیم چهارم را زیادتر کند. روی خرک شیارهای کم عمقی وجود دارند که فاصله ی سیم ها را نسبت به هم ثابت نگه می دارند.

دسته

دسته ی کمانچه مانند لوله ی تو پُر از چوب است به طول تقریبی 25 و قطر تقریبی 3 سانتی متر که به حالت مخروط وارونه ساخته می شود، یعنی قطر آن در محل اتصال به کاسه باریک تر می شود. دسته که فاقد دستان بندی ست از یک طرف به کاسه و از طرف دیکر به سرپنجه ختم می شود.

 

سرپنجه

 سرپنجه در ابتدای طول دسته و از جنس چوب است که سطح رویی آن تو خالی ست و چهار گوشی، دو به دو در طرفین قرار دارند. در قسمت بالای سرپنجه زایده ای به نام صُراحی، تاج یا تُنگ قرار دارد که به طول ساز می افزاید.

 

گوشی ها

کمانچه چهار عدد گوشی به تعداد سیم های ساز و به صورت میخ سر پهن از چوب دارد که دو به دو در طرفین سرپنجه قرار گرفته اند. قسمت پهن گوشی که در دست نوازنده برای کوک کردن ساز، به چپ و راست گردانده می شود بیرون سرپنجه است و قسمت باریک و انتهای آن داخل فضای خالی سرپنجه است و یک سرِ سیم دور آن پیچیده می شود.

شیطانک

استخوان با چوب باریک و کم ارتفاعی ست به عرض دسته که بین سرپنجه و دسته قرار دارد و سیم ها از روی شیارهای کم عمق آن عبور می کنند و به گوشی ها می روند.

سیم گیر

قطعه ای ست کوچک از چوب یا فلز که در انتهای بدنه ی کاسه نصب و گره یک سر سیم ها بهآن بسته می شود.


پایه

میله ای ست باریک و فلزیِ متحرک به طول 10 سانتی متر که هنگامنوازندگی یک سر آن با پیچ به ته کاسه بسته می شود و انتهای آن که زائیده ای پهن دارد روی پا یا زمین قرار می گیرد.

 

تعداد و جنس سیم ها

کمانچه دارای چهار سیم فلزی با ضخامت های متفاوت است. استفاده از یک آکورد کاملِ سیم های ویولن برای کمانچه معمول است.

وسعت

 وسعت معمول صدای کمانچه نزدیک به سه اکتاو است و به علت وجود کوک های مختلف و عدم وجود دستان بندی، تمام فواصل موسیقی ملی(پرده،نیم پرده و ربع پرده) در این ساز قابل اجرا هستند. با انگشت گذاری روی اولین سیم تا حدود یک اکتاو زیرتر می توان از اصوات استفاده کرد.

 

کوک سیم ها

بنابر نیاز اجرای مقام های مختلف، کوک سیم ها قابل تغییر است به طور معمول کوک سیم ها با یکدیگر فواصل چهارم یا پنجم درست دارد.

 

کلید نت نویسی

برای نت نویسی کمانچه از کلید سل خط دوم حامل استفاده می کنند و یک پرده بالاتر از سازهای مضرابی نت نویسی می شود.

آرشه (کمانه یا کمان)

آرشه میله ای است چوبی با تراشی مخصوص (کمی منحنی) که دسته ای موی دم اسب به دو سر آن وصل شده است. در طرفی که در دست راست نوازنده قرار می گیرد، بین موم ها و سر آرشه، تسمه ای چرمی به طول 7 سانتی متر قرار دارد. موهای آرشه کشیده و نرم نیست و هنگام نوازندگی، با انگشت های دست نوازنده به میزان کشیدگی مطلوب می رسد. طول آرشه حدود 60 سانتی متر است و برای ایجاد صدای مناسب در تماس موها با سیم ها از صمغی به نام"کلیفون" استفاده می شود. با متداول شدن ویولن در ایران استفاده از واژه ی آرشه به جای کمانه یا کمان معمول شده است.

نوع آرشه کشی نقش مهمی در کیفیت صدا دهی یاز دارد و با شل و سفت شدن موهای آرشه توسط انگشت های دست راست، حالت های دلخواه را می توان ایجاد کرد. هرچه فاصله آرشه با خرک دورتر باشد صدا نرم تر، و هر چه به خرک نزدیک تر باشد حجم صدا بیشتر خواهد شد. زمان کوتاه و مقطع اصوات فقط با سر یا ته آرشه قابل اجراست و از تمام ارشه برای اصواتی با کشش بیشتر و یا نغماتی با خط اتصال استفاده می شود.

 

ویژگی های دیگر کمانچه

انواع دیگر این ساز با تفاوت هایی در ساخت، سیم ها و کوک در کشورهای دیگر و تمام نواحی ایران معمول هستند.

استفاده از سیم واخوان در کمانچه بسیار معمول است و نوازنده هنگام نوازندگی، ساز را دورِ محور میله ی پایه کمی به راست و چپ می چرخاند و به این ترتیب تسهیلاتی در آرشه کشی به وجود می آورد.

انواع حالت های کیفی نوازندگی، از جمله گلیساندو، تریل و پیتزیکاتو در نوازندگی کمانچه متداول اند و اجرای حالت های مالشیِ     خاص موسیقی ایرانی در طول سیم میسر است.

در اجرای پیتزیکاتو،صدای مورد نظر با انگشت های دست چپ روی دسته ی ساز گرفته می شود و با انگشت سبابه ی دست راست سیم کنده می شود و به صدا در می آید.

امکان اجرای واخوان ها با دست باز سیم ها نیز ممکن است.برای انگشت گذاری در کمانچه، انگشت سبابه ی دست چپ را به شماره ی یک و به ترتیب تا انگشت کوچک همان دست را شماره ی چهار علامت گذاری می کنند.

برای تسهیل و دقت در کوک کردن کمانچه از "تاندون" استفاده می شود. تمام علایم مربوط به حالت ها و حرکات در تئوری عمومی موسیقی برای کمانچه هم نوشته می شوند و کاربرد دارند.

 

 

قیچک

قیچک از سازهای آرشه ای مقید است که در ساخت آن،چوب، پوست و فلز به کار می روند.این ساز در موسیقی نواحی مختلف ایران استفاده می شود و طی نیم قرن گذشته با تغییراتی مختصر در گروه نوازی سازهای ملی نیز متداول شده است که آن را قیچک شهری نامند. هنگام نوازندگی، قیچک را نشسته به صورت عمودی با دست چپ نگه می دارند و با دست راست آرشه را به صورت افقی ،در حرکات رفت و برگشت، بر سیم انها می کشند.طول این ساز حدود 56 سانتی متر است و اجزای اصلی آن عبارت اند از کاسه، دسته و سرپنجه.

کاسه طنینی

بدنه ی اصلی قیچک از چوب یک تکه و معمولا گردو،توت یا چوب های محکم دیگر ساخته می شود. کاسه ی طنینی، حجیم است و دو فرورفتگی بزرگ در طرفین،آن را به دو قسمت بزرگ تر و کوچک تر تقسیم می کند. قسمت کوچک تر در پایین ساز قرار دارد و بر دهانه ی آن پوست کشیده می شود و خرک روی پوست قرار می گیرد. دهانه ی قسمت بزرگ تر باز است و دسته تا روی نیمی از این قسمت ادامه می یابد.

پوست

معمولا از پوست گوسفند یا آهو استفاده می شود.

 

دسته

جنس دسته ی قیچک از همان چوب بدنه است که به صورت یک تکه با بدنه تراشیده می شود. دسته این ساز کوتاه است و از یک طرف به قسمت بزرک تر کاسه و از طرف دیگر به سرپنجه متصل است. قیچک فاقد دستان بندی است و تمام فواصل موسیقی ملی (پرده،نیم پرده و ربع پرده) روی ان قابل اجرا هستند.

سرپنجه

جعبه ی کوچک تو خالی ست از جنس چوب و در ابتدای طول دسته که مجموعا چهار گوشی، به تعداد سیم ها، دو به دوف در طرفین ان قرار دارند و در انتها، تاج قیچک است با خمیدگی رو به عقب که از همان جنس چوب دسته است.

 

گوشی ها

قیچک چهار عدد گوشی از جنس چوب، به تعداد سیم های ساز و به صورت میخ سرپهن دارد که دو به دوف در طرفین سرپنجه قرار دارند. هر سیم در داخل جعبه ی سرپنجه به انتهای باریک تر گوشی بسته می شود. قسمت پهن تر گوشی، بیرون از جعبه سرپنجه قرار دارد و با دست چپنوازنده برای کوک کردن ساز،به راست و چپ گردانده می شود.

شیطانک

قطعه چوب چوب باریک و کم ارتفاعی ست به عرض دسته ی ساز که بین سرپنجه و دسته قرار دارد و سیم ها از درون شیارهای کم عمق آن عبور می می کنند و به طرف گوشی ها می روند.

خرک

خرک از جنس چوب و گاه استخوان به ارتفاع تقریبی 2 سانتی متر است که با دو پایه ی کوچک خود روی پوست کاسه ی کوچک تر قرار می گیرد و سیم ها از روی شیارهای آن عبور می کنند.

سیم گیر

قطعه ای ست کوچک از جنس چوب یا فلز که در انتهای بدنه ی کاسه نصب و یک سر گره دار سیم به ان بسته می شود.

تعداد و جنس سیم ها

قیچک دارای 4 سیم از جنس فلز است که چهارمین سیم، روکش دار و ضخیم تر است. طول سیم ها در قیچک معمولی از سیم گیر تا شیطانک حدود 33  سانتی متر است.

وسعت

وسعت صدای قیچک معمولی حدود دو اکتاو است که به علت عدم وجود دستان بندی، تمام فواصل موسیقی ملی (پرده،نیم پرده و ربع پرده) در این ساز قابل اجرا هستند.

کوک سیم ها

کوک سیم های قیچک معمولی به صورت پنجم های پایین رونده است و کوک سیم های سوم و چهارم در مقام های مختلف قابل تغییر هستند.

 

کلید نت نویسی

نت نویسی قیچک معمولی و قیچک آلتو با کلید سل خط دوم حامل، و برای قیچک باس با کلید فا خط چهارم است.

آرشه

در نوع محلی این ساز از کمانه(شبیه کمانه کمانچه) استفاده میشد اما امروزه از آرشه ویولن، و در نوع بزرگتر این ساز(قیچک باس) از آرشه ویولن سل استفاده می شود. قیچک معمولی توانایی اجرای تک نوازی و گروه نوازی را دارد.

انواع دیگر قیچک

گذشته از انواع محلی قیچک، طی نیم قرن گذشته، به منظور تأمین صدای بم در گروه نوازی های سازهای ملی، قیچک آلتو و قیچک باس هم ساخته شده و مورد استفاده قرار گرفته اند.

کوک سیم های قیچک آلتو با فواصل پنجم درست، و وسعت آن حدود دو اکتاو، و طول سیم ها حدود 37 سانتی متر است. کوک سیم های قیچک باس با فواصل پنجم درست، و وسعت آن حدود دو اکتاو، و طول سیم ها حدود 70 سانتی متر است.

برای تسهیل و دقت در کوک کردن قیچک از "تاندون" استفاده می شود.

 

قانون

قانون، سازی  شبیه شکل ذوزنقه ی قائم الزاویه و از سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) مطلق است که در ساخت آن، چوب، پوست، فلز استخوان و زه به کار رفته اند. نوازنده، این ساز را نشسته، در حالی که ضلع بزرگ تر آن روی میز یا پاها، به سمت نوازنده قرار دارد، با  دو انگشت سبابه ی دست راست مجهز به مضراب می نوازد. قانون قدمتی طولانی دارد و معمولاً از چوب های کهنه شده و محکم گردو و نیز مانند دیگر سازهای ملی در اندازه های مختلف و با اختلافاتی در ساخت و اجزای تشکیل دهنده ساخته می شود.

 

 

جعبه صوتی

 جعبه قانون دو صفحه ی زیر و روی ذوزنقه ی قائم الزاویه ای هستند که با کلاف های چهارگانه ی جانبی به هم متصل شده اند. این جعبه معمولاً از چوب گردو ساخته می شود.

 

صفحه ی رو

صفحه ای ست چوبی که در طرف چپ آن 27 پرده گردان و 81 گوشی قرار دارند و در سمت راست آن، زیر خرک، به جای چوب، مستطیلی از پوست به عرض تقریبی 15 و طول تقریبی 40 سانتی متر قرار گرفته است. سطح پوست دارِ صفحه رو، گاهی از تکه پوست و گاهی از چهار تکه پوست مجزا به صورت مربع یا لوزی ساخته می شود. در قسمت چوبی صفحه، شبکه هایی از جنس چوب برای خروج صدا ایجاد شده اند.

 پوست

برای قسمت پوست دارِ صفحه ی رو از پوست شتر،گوساله و ماهی استفاده می شود.پوست قانون باید کمی ضخیم تر از پوست سازهای دیگر انتخاب شوند. تا بتواند فشار کوکِ 81 وتر را در سطحی بزرگ تحمل تماید.

پرده گردان

ابزارهای کوچک فلزی هستند که در سراسر سمت چپ ساز بعد از شیطانک و قبل از گوشی ها روی قطعه چوب اضافه ای که بر روی صفحه ی رو چسبانیده شده به وسیله ی میخ های کوچکی نصب شده اند.

از هر پرده گردان تعدادی وتر هم کوک و هم صدا می گذرند و به گوشی ها می روند. پرده گردان ها را به طور معمول با دست چپ حرکت می دهند. کوک وتر ها بدون استفاده از پرده گردان ها صدای "بِمُل" را دارد.

پرده گردان بر دو نوع است:

1.در قانون هایی که از روی الگوی غربی آن در ایران ساخته می شوند دارای دسته های کوچکی برای حرکت دادن آن هاست و ممکن است تعداد آنها برای هر گروه از وترهای هم صدا بین چهار یا پنج عدد باشد که با حرکت دادن هر یک از آنها صدای بین "بِمُل" تا "دیز سُری" را جداگانه به دست آورد.

2.پرده گردان های ریلی، که دارای پایه ای چوبی است که در طرف چپ ساز بعد از شیطانک نصب می شوند و بر روی آن قطعه چوب کوچک یا دسته فلزی قرار دارد که بر روی پایه ی گفته شده به حرکت در می آید و طول وتر را کم و زیاد کرده و در نتیجه صدای بین "بمل" تا "دیز سری" و حتی فواصل کوچک تر ایجاد می کند.

خرک

تیغه ای باریک از چوب به طول تقریبی 35 سانتی متر (کمی کوتاه تر از عرض قانون و ارتفاع تقریبی 2 سانتی متر) که در طرف راست روی سطح پوست قرار دارد و به صورت یکسره زیر تمامی وترها واقع شده و روی خرک استخوان باریکی قرار دارد که از فرورفتن وترها در چوب خرک جلوگیری می نماید و با 81شیار در فواصل معین، وترها از روی آن عبور می کنند. خرک قانون با چهارپایه ی چوبی کوچک بر سطح پوست دار صفحه ی رو قرار می گیرد.

 

گوشی ها

گوشی های قانون از جنس چوب و به صورت میخ هایی هستند که یک سرشان به شکل هرم ساخته می شوند و در کلید کوک، و سرِ دیگرشان که باریک تر است به صورت عمودی در سطح افقی چوب در سمت چپ ساز قرار می گیرند. هر وتر به یک گوشی بسته می شود.

کلید کوک

ابزاری ست فلزی، حدود 10 سانتی متر که در یک سر آن سوراخی به اندازه ی هر سرِ گوشی قرار دارد و طرف دیگر پهن تر است و برای کوک کردن وترها در دست چپ نوازنده به چپ و راست می چرخد.

 

پل

ئاخل جعبه صوتی، معمولاً سه پل(یکی بین قسمت پوست دار و قسمت چوبی صفحه و دوتای دیگر زیر قسمت چوبی صفحه) قرار دارد که فشار صفحه ی رو را کنترل و از نشست کردن و تغییر شکل یافتن صفحه جلوگیری می کنند و ضمناً در تنظیم تعادل صدا بین وترها نقش مهمی دارند. معمولاً در ساخت سازهایی که صفحه ی روی آنها بزرگ و مسطح است از انواع پل استفاده می کنند.

شیطانک

 قطعه چوبی باریک و کم ارتفاعی ست که بین پرده گردان ها و گوشی ها در سمت چپ قرار دارد و وترها برای رسیدن به گوشی ها از روی آن عبور می کنند. در بعضی قانون ها شیطانک یکسره است و در بعضی دیگر قطعات کوچکی ست که هر تعداد وتری که هم صدا کوک می شوند از روی آن عبور می کنند.

سیم گیر

سیم گیر یا جعبه گره ها در کلاف جانبی سمت راست که صفحه ی زیر و رو را به هم متصل می سازد،تو خالی است و گاهی درِ متحرک دارد. گروه وترها داخل این قسمت قرار می گیرند و از سوراخهای تعبیه شده بیرون می آیند و از روی خرک می گذرند.

تعداد و جنس وترها

قانون معمولاً 82 وتر از جنس زه، ابریشم روکش دار سا نایلون دارد که در قسمت بک از وترهای فلزیِ روکش دار استفاده می شود و اکثر آنها در گروه های سه تایی و در قسمت بم، تکی یا دو تایی با یکدیگر هم صدا کوک می شوند. به طور معمول تعداد صداها جمعاً 27 است. گاهی تعداد وترها در اندازه های مختلفِ جعبه ی صوتی زیاد و کم می شود.

وسعت

وسعت معمولِ صدای قانون های متداول در ایران حدود سه اکتاو و نیم است.

کوک وترها

کوک وترها به وسیله ی پرده گردان ها برای تمام فواصل موسیقی ملی (و در هر وتر از صدای بمل تا دیز سُری ) قابل تغییر است.

کلید نت نویسی

نت نویسی برای قانون روی دو حامل صورت می گیرد. در این ساز برای حدود یک اکتاو از صدای های  بم، با کلید "فا" خط چهارم و بقیه با کلید سُل خط دوم حامل نت نویسی می شود.

مضراب

مضراب هر دست، حلقه ای نسبتاً پهن و از فلزی از جنس نقره، ورشو یا برنج است که در بند دوم انگشت سبابه قرار می گسرد. داخل این حلقه به طرف کف دست، تیغه ای به طول تقریبی 4 و عرض تقریبی 1 سانتی متر معمولاً از شاخ گاو، گوزن یا بز کوهی (و گاه پلاستیک نرم) برای زخمه زدن به وترها قرار دارد و مانند ناخن انگشت عمل می کند.

ویژگی های دیگر قانون

به علت وجود پرده گردان، اجرای تمام فواصل موسیقی ملی با این ساز ممکن است.

امکان اجرای آکوردهای چند صدایی با انگشت های مختلف وجود دارد(حداکثر شش صدای همزمان).

سازی ست که برای تک نوازی و گروه نوازی از آن استفاده می شود.

انواع حالت های کمی و کیفی، از جمله گیلیساندو، پیتزیکاتو،تریل، تکیه و پاساژ در این ساز قابل اجرا هستند. 

در روش قانون نوازی ایرانی از مضراب ریز برای نگه داشتن زمان کامل صدا استفاده می شود. این ساز در کشور های دیگر،مانند مصر،ترکیه، ارمنستان و... در اندازه ها و وسعت های متفاوت به کار گرفته می شود.

برای این ساز نیز علایم قرارئائی مخصوصی به منظور استفاده از انگشت ها و نیز حالت های متفاوت به کار گرفته می شود.

برای ساز نیز علایم قرار دادی مخصوصی به منظور استفاده از انگشت ها و نیز حالت های مختلف موسیقی وجود دارند.

در این ساز اجرای مضراب "ریز" تنها با یک دست به صورت های مختلف نیز امکان پذیر است.



سه تار

 

سه تار، از سازهای زهی مضرابی ( زخمه ای) مقید است که در ساخت آن از چوب، فلز و زه یا نخ تایلون استفاده می شود. سه تار را از خانواده ی تنبور دانسته اند و امروزه، در مقایسه، به تار نزدیکتر است و معمولا نوازندگان تار با نواختن سه تار نیز آشنا هستند. این ساز را در حالت نشسته به صورت افقی روی ران پا قرار می دهند، به نحوی که دسته ی آن در طرف چپ و کاسه در طرف راست نوازنده قرار می گیرد. نوازنده سر انگشت های دست چپ را در طول دسته روی دستان ها حرکت می دهد و با ناخن انگشت سبابه ی دست راست به سیم ها زخمه می زنند. سه تار را به علت سبکی وزن، ایستاده هم می توان نواخت.

 

کاسه ی طنینی

کاسه، گلابی شکل و از جنس چوب است و روی دهانه ی آن ، صفحه ی چوبی قرار دارد. کاسه را گاه یک تکه و گاه از ترک های به هم متصل شده ی چوب می سازند و به منظور زیبایی گاه طرح هایی با صدف یا استخوان بر روی آن نصب می کنند.

 

 

صفحه ی رو

صفحه ی روی سه تار از جنس چوب است و معمولا سوراخ های کوچکی روی آن ایجاد می کنند که خروج صدا را از کاسه ی طنینی ممکن می سازند.

صفحه ی رو

 

 

خرک

خرکسه

خرک نیز از جنس چوب و به طول تقریبی 4 سانتی متر و ارتفاع تقریبی 7 میلی متر است و سطح زیرین مسطح آن بر روی صفحه قرار می گیرد. روی خرک شیارهای کم عمقی ایجاد می کنند که سیم ها از روی آن ها عبور می کنند و از هم جدا نگه داشته می شوند.

دسته دسته ی سه تار در مقایسه با کاسه ی آن باریک تر است و به صورت لوله ای توپر به قطر تقریبی 5/2 و طول 45 تا 50 سانتی متر از چوب ساخته می شود. روی دسته ( که انگشت گذاری می شود) مسطح و پشت آن نیم دایره است و دستان ها در طول دسته بسته می شوند. دسته ی سه تار را از یک طرف به کاسه و از طرف دیگر به سرپنجه متصل است. گاه برای زیبایی تزییناتی با استخوان در طول دسته صورت می گیرد.

سرپنجه

سرپنجه در ابتدای طول دسته و از جنس چوب است که چهار عدد گوشی، دو به دو در طرفین آن قرار گرفته اند. گاه داخل سرپنجه را به طرف بیرون خالی می کنند و سیم ها مثل سیم های تار بسته می شوند. گاه نیز ممکن است سرپنجه در ادامه ی دسته ی توپر ساخته شود. در این صورت سیم ها به طرف بیرون سرپنجه به دور گوشی ها بسته می شوند.

گوشی ها

گوشی ها از جنس چوب به صورت میخ سر پهن ساخته می شوند. انتهای گوشی که باریک تر است در قسمت توپر چوب سرپنجه فرو می رود و قسمت پهن گوشی که هنگام کوک کردن ساز در دست چپ نوازنده به چپ و راست گردانده می شود بیرون از سرپنجه است و سیم ها به دور انتهای باریک آن پیچیده می شوند. در این صورت بین دسته و سرپنجه، چند میلی متر بالاتر از شیطانک، زهی از جنس دستان ها چند دور روی سیم ها می بندند تا از جا به جا شدن آن ها از روی شیطانک جلو گیری شود. همانطور که گفته شد در ساخت بعضی سه تار ها توی جعبه ی سرپنجه را خالی می کنندو مثل تار، یک سر و تر را به انتهای گوشی که در جعبه ی سرپنجه قرار دارد متصل می کنند.

 

شیطانک

قطعه چوب باریک و کم ارتفاعی است به عرض دسته و ارتفاع 4 میلی متر، با شیارهای کم عمق که بین دسته و سرپنجه قرار دارد و سیم ها هر یک از درون یکی از این شیارها می گذرند و به طرف گوشی می روند.

دستان ها

دستان بندی سه تار درست مانند تار، و جنس دستان ها از زه یا نخ نایلون است. سه تار نیز معمولا 28 دستان دارد که در گروه های چهارتایی و سه تایی بسته می شوند.

سیم گیر

قطعه ای ست کوچک از جنس چوب و گاه استخوان که در انتهای بدنه ی کاسه نصب می شود و گره سیم ها به شیارهای روی آن می افتند.

تعداد و جنس سیم ها

سه تار دارای 4 سیم فلزی با ضخامت های مختلف است. می گویند سیم چهارم ( بم ) را درویشی سه تار نواز به نام مشتاق علی شاه به آن اضافه کرده است و نوازندگان قدیمی این سیم را به نام مشتاق می شناسند. قطر سیم های اول و دوم 20/0، سیم زرد 22/0 و سیم بم 38/0 یا 36/0 است.

وسعت

وسعت معمول صدای سه تار نزدیک به سه اکتاو است.

کوک سیم ها

کوک سیم ها برای نواختن مقام های موسیقی ملی می تواند متغیر باشد( به ویژه سیم های سوم و چهارم).

کلید نت نویسی

نت نویسی سه تار با کلید سل خط دوم حامل است.

مضراب

سه تار را با ناخن انگشت سبابه ی دست راست می نوازند. گاه از ناخن مصنوعی و یا حلقه ای که زایده ای از جنس شاخ یا نایلون درون آن قرار دارد و در انگشت سبابه قرار می گیرد نیز استفاده می شود.

ویژگی های دیگر سه تار

در سه تار نیز از علایم قراردادی خاصی یرای مضراب زدن و اجرای دیگر حالت ها استفاده می شود با این تفاوت که، بر عکس تار، مضراب راست از پایین به طرف بالا و مضراب چپ از بالا به طرف پایین نواخته می شوند.

سه تار نیز در تک نوازی و گروه نوازی استفاده می شود و از امکانات اجرایی تار برخوردار است.

 

سنتور

 

 

سنتور، سازی ست به شکل ذوزنقه ی متساوی الساقین و از سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) مطلق است که در ساخت آن،چوب و فلز به کار می روند. این ساز را نشسته، در حالی که ضلع بزرگ تر آن به صورت افقی در مقابل نوازنده قرار دارد، با دو مضراب چوبی می نوازند. سنتور نیز مانند دیگر سازهای ملی و محلی در اندازه های مختلفی ساخته می شود. نوع سنتوری که در اینجا بررسی می شود، سنتور معمول و تثبیت شده ی نُه خرک سُل کوک است. اجزای اصلی این ساز عبارت اند از جعبه ی صوتی، خرک، گوشی و سیم گیر. برای ساخت سنتور از چوب های محکم مانند گردو، آزاد و فوفل استفاده می شود.

جعبه صوتی

جعبه ی صوتی سنتور دو صفحه ی ذوزنقه شکل هستند که با کلاف های چهارگانه جانبی به یکدیگر متصل شده اند.معمولا ضلع بزرگ تر این ساز حدود 90 و ضلع کوچک تر آن 36 سانتی متر، و ارتفاع سطوح جانبی هر یک، 6 و قاعده ی آن 26 سانتی متر است.

صفحه ی رو

این صفحه از مرغوب ترین قسمت چوب انتخاب می شود و دو گل مشبک در طرفین صفحه برای خروج صدا ایجاد می کنند و دو ردیف نُه تایی خرک در طرفین صفحه برای عبور سیم ها می گذارند.

 

پل ها

داخل جعبه ی صوتی سنتور پل هایی استوانه ای شکل(به قطر یک مدادِ معمولی) بین صفحات زیر و رو،در محل های معین می چسبانند. وظیفه ی پل ها این است که فشار صفحه ی رو را کنترل و از نشست کردن و تغییر شکل یافتن صفحه جلوگیری کنند. پل ها ضمناً در ایجاد تعادل و تُن صدای ساز نیز مؤثرند. محل اتصال پل ها به نسبت موقعیت چوب متفاوت است. در ساخت بعضی از سنتورهایی که جعبه صوتی شان بزرگ تر است از پل های شانه ای نیز استفاده می شود.

 

خرک

قطعه ی کوچک استوانه ای به ارتفاع تقریبی 2 و قطر یک و نیم سانتی متر است که از یک طرف، انتهای پهن و مسطح آن روی صفحه قرار می گیرد و از طرف دیگر دارای برش هایی در سطوح جانبی است. روی خرک شیار کم عمقی برای مفتول روی خرک ایجاد می کنند. تعداد خرک های سنتور 18 عدد است که 9 عدد آن سمت چپ و 9 عدد آن طرف راست سنتور قرار می گیرند و از روی هر خرک یک گروه چهار تایی سیم که هم صدا کوک می شوند می گذرند.بهتر است ارتفاع خرک های طرف راست 2 میلی متر از خرک های طرف چپ گرفته شوند تا سیم های طرف چپ در اصطلاح سوار بر سیم های طرف راست باشند. اگر خرک های طرف چپ در فاصله ی یک سوم طول سیم ها قرار بگیرند، در جلو (پوزیسیون دوم) و پشت خرک (پوزیسیون سوم فاصله) اکتاو شنیده می شود و اگر خرک های  طرف راست در فاصله ی یک نهم طول سیم ها قرار بگیرند اکتاو چهارمِ وسعتِ سنتور شنیده می شود (پوزیسیون چهام).

 

مفتول روی خرک

روی شیار هر خرک مفتولی فلزی از نوع ساچمه به طول یک و نیم سانتی متر و قطر 2 میلی متر وجود دارد که مانع تماس سیم با چوب می شود و به این ترتیب صدای سیم ها شفاف تر به گوش می رسد.

 

گوشی ها

گوشی های سنتور، 72 میله از جنس فولاد یا فلزات ضد زنگ هستند که در ردیف های چهارتایی(جمعاً 18 ردیف) در داخل بدنه کلاف سمت راست سنتور قرار گرفته اند. قسمت بیرونی گوشی ها گاه به صورت مستطیل، گاه به صورت مربع و گاه چند بَر است. طول گوشی ها گاه به صورت مخروط (کونیک) تراش می خورند. تراش قسمت بیرونی دارای سوراخی است که یک سر سیم داخل آن فرو می رود و اضافه ی سیم (چند سانتی متر) دور آن پیچیده می شود.

 

کلید کوک

وسیله فلزی به صورت T است. قسمتی که در دست قرار میگیرد ممکن است از جنس چوب باشد و در انتهای قسمت دیگر، سوراخ کم عمقی به شکل تراش سرِ گوشی وجود دارد.

 

شیطانک

دو قطعه چوب باریک و کم ارتفاع به طول قاعده ی ذوزنقه اند که در طرفین راست و چپ صفحه ی رویی سنتور چسبانده شده اند و در سطح رویی انها شیارهای افقی به فاصله یک میلی متر و به تعداد سیمهای سنتور برای عبور هر سیم ایجاد شده اند. در طول این دو شیطانک نیز شیاری وجود دارد که مفتول فلزی، با همان طول در آن جای گرفته است. قطر مفتول روی شیطانک یک تا یک و نیم میلی متر است.

 

 سیم گیر

72 مفتول فلزی کوچک (ساچمه) در ردیف های چهارتایی به طول دو ونیم سانتی متر و قطر یک و نیم میلی متر هستند که در بدنه ی کلاف سمت چپ قرار دارند. نیمی از طول هر سیم گیر، داخل چوب کلاف و نیم دیگر آزاد است که گره ی هر سیم جداگانه به هر یکی از آنها می افتد.

 

تعداد و جنس سیم ها

سنتور 72 سیم دارد که 36 سیم ان در گروه های چهار تایی روی 9 خرک طرف راست قرار دارند و رنگشان زرد و از آلیاژ مس یا برنج هستند و قطر آنها در هر دو طرف 40/0  است

 

وسعت

 وسعت معمولِ صدای سنتور یک نت بیشتر از سه اکتاو است و اگر از پوزیسیون چهارم استفاده شود این وسعت بیشتر می شود.

 

کوک سیم ها

سنتور دارای 72 صدا در سه پوزیسیون است که با توجه به نیاز نوازنده کوک های مختلفی خواهد داشت.

 

کلید نت نویسی

نت نویسی سنتور با کلید سل خط دوم حامل است.

 

مضراب

سنتور با دو مضراب چوبی به طول 22 سانتی متر نواخته می شود و هر یک از این مضراب ها از سه قسمت تشکیل شده اند:

-      حلقه مضراب حالت نیم دایره دارد و زایده ی کوچکی در انتهای آن وجود دارد و با انگشتان شست و سبابه و میانی دور حلقه را می گیرند.

-      ساقه مضراب ترکه ی باریکی ست بین حلقه و سر مضراب.

-      سر مضراب کمی پهن تر ساخته می شود و محل اصابت به سیم هاست.چنان که از چند دهه گذشته معمول شده، سر مضراب را با پارچه ضخیمی (اصطلاحاً نمد) می پوشانند تا صدای گرم و لطیف تری حاصل شود. بهترین چوب برای ساختن مضراب، چوب گردو، شمشاد و آزاد است.

 

انواع دیگر سنتور

1.  سنتور معمولی در اصطلاح "سُل کوک"، دو ردیف 9 تایی خرک در طرفین صفحه دارد که نت"دو" در آن هم صدا با "دو" دیاپازون است و ساز استانداردِ آموزش و کتاب درسی ست.

2.  سنتور "لا کوک"، دو ردیف 9 تایی خرک در طرفین صفحه قرار دارد که نت "دو" در آن هم صدا با "ر" دیاپازون است. این سنتور در اندازه ی کوچک تر ساخته می شود و از سازهای انتقالی ست، یعنی باید برایش یک پرده پایین تر نت نویسی کرد و برای اجرا در گروه نوازی ها از آن استفاده می شود.

3.  سنتور باس که جعبه صوتی آن بزرگتر از سنتور معمولی ست سیم هایی با روکش فلزی در ضخامت های مختلف قرار دارد و از روی هر خرک دو یا سه سیم می گذرند.صدا دهی این سنتور که هنوز در دست تجربه است و عمومیت لازم را نیافته است یک اکتاو بم تر از سنتور معمولی ست.

4.  سنتور کروماتیک: در این نوع سنتور خط ملودی به سختی اجرا می شود و بیشتر برای همراهی در گروه نوازی های بزرگ به کار می رود و وسعت آن برابر با وسعت سنتور معمولی ست و خرک های بیشتر برای ایجاد نیم پرده و ربع پرده های اضافی دارد. نت نویسی سنتور کروماتیک با کلید سُل است و 30 خرک بزرگ برای ایجاد 41 صدا روی صفحه دارد.

5.  سنتور کروماتیک بم(باس) با ساختار سنتور کروماتیک یک چهارم درست(شامل 8 صدا)، از طرف ضلع بزرگ تر خرک هایی اضافه دارد و این صداها با کلیدِ "فا" خط چهارم نت نویسی می شوند. این سنتور جمعاً دارای 35 خرک برای ایجاد 35 صدا روی صفحه است و البته در قسمت صداهای بالا چند خرک کمتر دارد

 

امکانات اجرایی سنتور

در این ساز، دوبل نت، انواع پاساژهای طولانی، آرپژ، تریل، تکیه ها، امتداد زمان نت هایی با کشش طولانی به وسیله ی مضراب ریز، استکاتو و بیشتر حالت ها قابل اجرا هستند.

سنتور، سازی ست با قابلیت تک نوازی که در گروه نوازی ها نیز جایگاه مستحکم دارد. گاه سنتورهایی با تعداد بیشتری خرک (10، ،11 و12 ) نیز به کار گرفته شده که کاربرد آموزشی نداشته است.

 

رُباب

                  

 

برُباب یا رَباب از سازهای زهی مضرابی(زخمه ای) مقید است که در ساخت آن،چوب،پوست،زه یا نخ نایلونی به کار می روند و یکی از قدیمی ترین سازهای نواحی ایران است که رد آن در ادبیات،حجاری ها و حکاکی بر روی ظروف از قدیم دیده شده است.رباب به صورتی که امروزه در گروه نوازی شهرها متداول است سازی است که غالبا از چوب گردو یا توت و چوب های سخت دیگر ساخته می شود و اجزای اصلی آن عبارت اند از کاسه، سینه، دسته، سرپنجه و برخی اجزای کوچک تر. معمولا تمام قسمت های رباب از چوب یک تکه ساخته می شوند.

درطی قرون، ساختار این ساز و نوع استفاده ی آن تغییرات فراوانی کرده است. در بعضی از نواحی آن را به صورت عمودی در دست می گیرند(مانند کمانچه) و با کمانه(آرشه) وترها را به صدا درمی آورند. در گروه نوازی مرکز شهرها آن را به صورت افقی روی زانو می گذارند(مانند عود و تار) و با مضراب می نوازند.انواع رباب دربرخی نواحی ایران و دیگرکشورهای همجوار متداول اند. این ساز از حدود نیم قرن پیش در گروه نوازی های سازهای ملی، مورد استفاده قرار گرفته است.

کاسه ی طنینی

 

 

کاسه ی طنینی شامل دو قسمت کاسه و سینه است. کاسه، توخالی و بزرگ تر است و بر دهانه ی آن پوست کشیده می شود و خرک روی پوست قرار می گیرد. در دو طرف بالای این کاسه که به سمت سینه می رود، دو فرورفتگی وجود دارند که باعث می شوند کاسه دو قسمتی به نظر آید. در ساخت برخی رباب ها این دو فرورفتگی کمی بالاتر، بین کاسه و سینه ایجاد شده اند.

سینه

سینه جعبه ای ست تو خالی و تقریبا مثلثی شکل به طول تقریبی کاسه ی ساز که از یک طرف هم عرض دسته در محل اتصال به سرپنجه است. سطح یا سینه با صفحه ای چوبی که تراش نازکی (حدود چند میلی متر) خورده، پوشیده شده است. در نوع شهری رباب چون از وترهای واخوان استفاده نمی شود گوشی های کوچک سطحی جانبی آن تزیینی به نظر می رسند و سوراخ های آن که برای عبور وترهای واخوان ایجاد شده اند به خاطر خروج بهتر صدا از جعبه ی طنینی باز می مانند. برای اطلاع از مشخصات وترهای واخوان رباب در نواحی ایران باید به انواع محلی رباب مراجعه شود.

 

دسته

 

دسته ی رباب کوتاه و ادامه ی چوب سینه است و به صورت هرم به سرپنجه می رسد. تعداد چهار دستان به آن بسته می شوند وغالبا تزییناتی با استخوان که در ادامه ی سینه است بر روی آن دیده می شود.

 

سرپنجه

 

 

جعبه کوچک توخالی، در ابتدای طول دسته و محل قرار گرفتن یک سر وترهای اصلی و گوشی هاست. سرپنجه را کمی متمایل به عقب می سازند و شش گوشی به تعداد وترهای رباب (در هر طرف سه گوشی) در طرفین آن قرار دارند. اگر در ساخت انتهای سرپنجه شکل ها و حالت ها ی تزیینی به کار روند آن را صُراحی می نامند.

 

پوست

پوست روی کاسه ی رباب معمولا کلفت تراز سازهای مشابه است(قسمت ضخیم تر پوست گاو یا گوسفند) زیرا استفاده از وترهای ضخیم تر و دسته ی کوتاه، فشار زیادی بر خرک و پوست وارد می کند.

خرک

قطعه چوب یا استخوان کوچکی از جنس شاخ به طول تقریبی 6 سانتی متراست که با دو پایه ی کوچک خود روی پوست کاسه قرار می گیرد و وترها از درون شیارهای کم عمق آن عبور می کنند. برای صدادهی بهتر باید مضراب را کمی دورتر از خرک نزدیک به سینه ساز بر وترها فرود آورد.

گوشی ها

رباب 6 عدد گوشی از جنس چوب، به تعداد وترهای ساز و به صورت میخ سر پهن دارد که قسمت پهن هر گوشی برای کوک کردن ساز در دست نوازنده به چپ و راست گردانده می شود و قسمت باریک تر آن داخل فضای خالی سرپنجه قرار می گیرد و یک سر هر وتر به یک گوشی بسته می شود.

 

دستان ها

تعداد متفاوتی دستان (معمولا 4 دستان) از جنس زه (روده تابیده ی چهارپایان) یا نخ نایلون روی دسته رباب بسته می شود.

شیطانک

قطعه استخوان باریک و کم ارتفاعی به دسته ی ساز است که بین دسته و سرپنجه قرار دارد و وترها برای بسته شدن به گوشی ها از درون شیارهای کم عمق آن عبور می کنند.

سیم گیر

قطعه ای ست کوچک و معمولا از فلز(برنج) که در انتهای بدنه ی کاسه نصب می شود و گره وترها به آن بسته می شوند.

 

تعداد و جنس وترها

رباب دارای 6 وتر اصلی است که دو به دو، با یکدیگر همصدا کوک می شوند. جنس وترها به صورت سنتی از زه (روده تابیده) یا نخ ابریشم تابیده بوده است اما امروزه از وترهای گیتار که صدا دهی بهتر دارند استفاده می شود. وترهای اول و دوم، نایلون بدون روکش دارند، وترهای سوم و چهارم فلزی روکش دارند و وترهای پنجم و ششم با ضخامت بیشتر، فلزی روکش دار هستند. گاهی از وتر هفتم نیز به عنوان واخوان استفاده می شود که آن هم فلزی روکش دار است و در این صورت، هفت گوشی روی سرپنجه گذاشته می شوند. در مقام های مختلف موسیقی ملی ایران کوک وترهای پنجم و ششم متغییر است و تمام فواصل موسیقی ایرانی در میدان صدادهی رباب قابل اجرا هستند.

وسعت

وسعت معمول صدای رباب حدود یک اکتاو و نیم است.

برای رباب، به منظور آسان تر خواندن نت ها،با کلید سل خط دوم حامل نت نویسی می شود ولی چون صدا دهی حقیقی یک اکتاو بم تر ازآن است بهتر است از کلید فا خط چهارم حامل استفاده شود.

مضراب

قطعه ی کوچکی ست به طول تقریبی 4 و عرض یک سانتی متر از شاهپر پرندگان بزرگ و یا نایلون نرم. برای انگشت گذاری در رباب،به ترتیب انگشت سبابه: شماره ی یک، انگشت وسط: شماره ی 2، انگشت انگشتری: شماره ی 3 و انگشت کوچک: شماره ی 4 نوشته می شود. از رباب بیشتر برای تأمین صدای بم در گروه نوازی های ملی استفاده می شود.

ویژگی های دیگر رباب

در رباب دو صدای همزمان و نیز سه صدای همزمان، اگر یک نت، دست باز باشد به صورت آکورد و یا خراش (آرپژ) قابل اجرا هستند.

علایم مربوط به مضراب گذاری، انگشت گذاری، ریز و دیگر حالت ها و حرکات مانند این علایم در تار هستند.

به دلیل وجود وترهای ضخیم و صدای بم ساز و امتداد کم دامنه ی صوتی در رباب اجرای بعضی حالت ها معمول نیست، مانند استفاده از نت های کوچک تزیینی(تکیه)، کنده کاری، استاکاتو و گلیساندو.

 

 

دف

 

 

دف از سازهای کوبه ای ست که در ساخت آن از چوب، پوست و فلز استفاده می شود. کمانه یا بدنه ی این ساز دایره ای شکل و قطر دهانه ی آن حدود 60 سانتی متر است. در طول جدار داخلی کمانه، در فواصل معین، حلقه هایی فلزی نصب شده اند و بر یک طرف دهانه پوست کشیده شده است. این ساز را هنگام نواختن به طور عمودی، کمی مایل به سمت چپ بدن با دو دست می گیرند و با انگشت های هر دو دست به سطح پوست ضربه می زنند. دف علاوه بر استفاده در آیین های خاص عرفانی، امروزه در همراهی با سازهای دیگر و گروه نوازی نیز بسیار به کار می رود. بیشتر وزن دف بر روی دست چپ قرار می گیرد. و با فشردن انگشت شست دست راست بر روی کمانه سنگینی ساز را متعادل می سازند.

 

کمانه

طوقه ی چوبی دور دف را کمانه می گویند و ضخامت آن از طرف دهانه ی پوست دار حدود 2 یا 3 میلی متر و اطرف دهانه ی باز حدود یک و نیم سانتی متر، و عرض آن حدود 6 سانتی متر است. کمانه به دو صورت ساخته می شود:

الف.  کمانه ی "یک کمه" از چوبی به ضخامت یک و نیم سانتی متر تهیه می شود. دو سر چوب را طوری به یکدیگر متصل می کنند که به شکل دایره در می آید و از نظر وزن نسبت به انواع دیگر سبک تر است.

ب.  کمانه ی "دوکمه" از چوبی به ضخامت های حدود نیم و عرض 6 سانتی متر که بر روی یکدیگر پرس شده اند ساخته می شود. این نوع کمانه از نظر وزن سنگین تر از انواع دیگر و در مقابل فشار کشش پوست مقاوم تر است و تاب برنمی دارد.

 

شستی

روی کمانه از طرف دهانه ی باز، فرو رفتگی کوچکی ایجاد می کنند که محل استقرار انگشت شست دست چپ است  در ثابت نگه داشتن دف بر روی دست موثر است.

 

پوست

برای دف از پوست کهنه ی گوسفند، بز یا آهو که ضخامت آن در تمام نقاط یکسان است استفاده می شود. انواع پوست های پلاستیکی هم اخیراً معمول شده اند که در مقابل رطوبت و حرات مقاوم هستند و صدا دهی آنها شفاف تر و قوی تر است و نوع غیر سنتی صدای دف را ارئه می دهند.

 

حلقه ها

در جدار داخلی کمانه قلاب های کوچکی به فاصه ی یک سانتی متر از یکدیگر و فاصله ی 3 سانتی متر از پوست نصب شده اند که به هر یک از آنها حلقه هایی فلزی در دسته های چهارتایی آویخته شده ند و با حرکت  دادن دف در جهت های مختلف، حلقه ها به پوست می خورند یا با نوعی حرکت دیگر، خود حلقه ها به صدا در می آیند.

 

گل میخ

برای محکم کردن پوست دف بر روی کمانه، پوست را در جدار بیرونی کمانه با میخ های سر تخت (شبیه پونز) مهار می کنند که به آنها "گل میخ" می گویند. در ساخت بعضی دف ها پوست را با چسب یا سریش روی جدار بیرونی کمانه می چسبانند.

نت نویسی

در سال های اخیر در ایران متد نت نویسی و استفاده از حامل هایی با تعداد خطوط متفاوت برای این سازها متداول شده است برای نت نویسی دف به طور معمول از حامل چهار خطی استفاده می شود. به این صورت که اصوات بم ناحیه ی مرکزی پوست روی خط اول، ناحیه ی میانی پوست روی خط دوم و ناحیه ی کناری پوست که اصوات زیرتری تولید می کند روی خط سوم حامل علامت گذاری می شوند و خط چهارم، زمان استفاده از حلقه ها را نشان می دهد. نوشتار تئوری موسیقی در این ساز نیز به خط بین المللی ست. در متدهای مختلف دف نوازی نیز از علائم قراردادی خاصی برای حرکات دست ها و انگشت ها استفاده می شود.

 

انواع هم خانواده دف

 

1- دایره : نوع کوچک تر و مجلسی دف را با همان ویژگی های ساخت و پوست و حلقه، دایره می گویند. قطر دهانه ی دایره حدود 35 سانتی متر است. دایره، در واقع، نوع بزمی در مقابل نوع آیینی دف است.

 

 

 

 

2- دایره زنگی : این ساز از کمانه ی چوبی دایره شکلی به قطر تقریبی 25 سانتی متر و عرض تقریبی 5 سانتی متر تشکیل شده و بر یک طرف دهانه ی آن پوست چهار پایان یا نوعی پوست پلاستیکی کشیده شده است. در بعضی مواقع هر دو دهانه ی دایره زنگی باز و بدون پوست هستند. در طول جدار کمانه و در فواصل نزدیک، شکاف های ایجاد شده اند و داخل آنها سنج های مضاعف کوچکی نصب شده اند که با میله ای باریک  وفلزی که از سوراخ میان سنج ها عبور می کند به طرفین شکاف ها متصل هستند. صدای دایره زنگی از ضربه ای که با دست راست بر پوست وارد می شود و نیز از برخورد سنج ها به یکدیگر حاصل می شود. با تکان دادن این ساز نیز در مواقع معین می توان از صدای برخورد سنج ها استفاده کرد.

 

 

تمبک

 

تمبک از سازهای کوبه ای است و اصطلاحاً به آن ضرب هم گفته می شود. این ساز ازچوب درخت گردو، افرا یا توت به صورت یک تکه، در دو قسمت "تنه" حجیم تر و "نفیر"، باریک تر در اندازه های متفاوت ساخته می شود. طول تمبک از دهانه ی بزرگ تا دهانه ی کوچک معمولاً 44 سانتی متر است. هنگام نوازندگی، تمبک را افقی به صورتی که دهانه ی بزرگ تر رو به بیرون باشد روی ران پای چپ می گذارند و با دو دست بر پوست ضربه می زنند. اغلب اندازه ی تمبکی که در ارکستر به کار می رود. بزرگ تر و برای تک نوازی کوچک تر است.

 

 

دهانه ی بزرگ

قطر دهانه ی بزرگ که روی آن پوست کشیده می شود، در تمبک ارکستر، از بیرون 32 و از داخل 27 و ضخامت جدار آن 5/2 سانتی متر است که پس از پخ زدن (نازک کردن) لبه ی چوب نزدیک به پوست، این ضخامت به 2 میلی متر می رسد. در تمبک تک نوازی، قطر دهانه ی بزرگ از بیرون 22 و از داخل 18 سانتی متر است. دهانه ی بزرگ باید دایره ی کامل باشد تا صدا در تمام نقاط کناره یکسان باشد.

 

تنه

تنه به قسمت حجیم تر تمبک گفته می شود که طول آن در تمبک ارکستر حدود 28 و در تمبک تک نوازی 18 سانتی متر و تا حدی محدب است و در عرض آن، شیار(عاج)هایی ایجاد می شوند که از لغزیدن تمبک هنگام نواختن جلوگیری می کنن. گاه هنگام نوازندگی با کشیدن ناخن به حلقه ی انگشتر روی این شیارها صدای خاصی ایجاد کرد که روی تنه با خاتم کاری و یا تزیینات دیگری پوشیده نشده باشد.

 

نفیر

نفیر یا گلو به سمت باریک تمبک، بین تنه و دهانه ی کوچک می گویند که طول آن از تنه تا دهانه ی کوچک حدود 26 و قطر بیرونی آن حدود 18 سانتی متر است. تراش نفیر از بیرون استوانه ای شکل و از داخل، مخروطی (شیپوری) است و دهانه ی کوچک تر شیپور به تنه متصل است.

 

دهانه ی کوچک

دهانه کوچک در ادامه ی نفیر قرار دارد که در واقع محل خروج صدای حاصل از ارتعاش پوست توسط ضربه های دو دست است و قطر آن در تمبک ارکستر 22 و در تمبک تک نوازی 18 سانتی متر است.

 

نت نویسی

نت نویسی برای تمبک معمولا روی حامل سه خطی ست به این ترتیب که ناحی ی مرکزی پوست روی خط اول، ناحیه ی میانی روی خط دوم 

و ناحیه ی کناره ی پوست روی خط سوم علامت گذاری می شود. در نت نویسی تمبک گاه از حامل هایی با تعداد خطوط متفاوت نیز استفاده شده است.

 

پوست

پوست تمبک تک نوازی به علت حجم کوچک تر آن، نازک تر انتخاب می شود و برای تمبک ارکستر از پوست ضخیم تر، کهنه و عمل آمده ی بز یا میش که در تمام نقاط قطر آن کاملاً یکسان باشد استفاده می شود. پوست را با چسب یا سریش روی لبه ی بیرونی دهانه ی بزرگ می چسبانند.

 

ویژگی های دیگر تمبک

تمبک  در اندازه های متفاوتی ساخته می شود و به همین دلیل، طول و قطر و دیگر اندازه های آن کاملاً مشخص و استاندارد نیست. معمول ترین آنها تمبک تک نوازی در حجم کوچک تر و تمبک گروه نوازی در حجم بزرگ تر است.

تمبک در همراهی با سازهای دیگر و تک نوازی و گروه نوازی سازهای کوبه ای قابلیت اجرا دارد.

انواع تمبک، از جمله تمبک زروخانه در حجم بزرگ نیز معمول اند.

نوشتار تئوری موسیقی در این ساز به خط بین المللی ست و علایم قراردادی فراوان و خاصی برای استفاده از انگشت ها و دست ها به کار گرفته می شوند که برای اطلاع از آنها می توان به کتاب های آموزش تمبک استاد حسین تهرانی یا استاد ممد اسماعیلی مراجعه کرد.

در تمبک به علت توانایی اجرایی اصوات مختلف در بم و زیر و حتی استفاده از چوب بدنه، انواع حروف زینت، ریز، تریل و گلیساندو را در کیفیت های متفاوت می توان اجرا کرد.

 

 

تار

 

 از ساز های زهی مضرابی(زخمه ای) مقید است که در ساخت آن از چوب، پوست، استخوان، زه(روده ی تابیده ی چهارپایان) و فلز استفاده می شود و طول کلی آن حدود 95 سانتی متر است. اگرچه در سال های دور، نامی از آن برده نشده است ولی از حدود دویست سال پیش، تار، یکی از سازهای اصلی موسیقی ملی ایران بوده است. نوازنده ی تار ایرانی در حالت نشسته تار را به صورت افقی روی ران پا قرار می دهد، به طوری که دسته ی تار طرف چپ و کاسه ی طنینی طرف راست نوازنده قرار می گیرد. نوازنده سر انگشت های دست چپ را روی دستان هایی که در طول دسته ی تار بسته شده اند حرکت می دهد و با مضرابی که در دست راست دارد به سیم ها زخمه می زند.

 

  کاسه ی طنینی

کاسه ی طنینی از چوب یک تکه در دو حجم تو خالی تقریبا گلابی شکل- یکی بزرگتر و دیگری کوچکتر- تشکیل شده و یک طرف آن ها (دهانه) باز است. قسمت بزرگتر را ((کاسه)) و قسمت کوچکتر را ((نقاره)) می گویند. بر روی دهانه های باز کاسه و نقاره پوست می کشند و خرک بر روی پوست کاسه قرار می گیرد. جنس چوب کاسه ها معمولا از چوب درخت توت تهیه می شود.

 

 پوست

پوست تار از قسمت نازک پوست چهارپایانی مانند بز و بره انتخاب می شود.

خرک

کاسه ی طنینی

خرک معمولا از جنس استخوان به کار رفته در روی دسته و شیطانک به طول تقریبی 5 و ارتفاع 2سانتی متر ساخته می شود که با دو پایه ی کوچک خود روی پوست کاسه قرار می گیرد و سیم ها هر یک جداگانه درون شیار های کم عمقی که بر سطح خرک ایجاد شده اند عبور می کنند. برای ثابت ماندن خرک بر روی پوست، تکه های کوتاهی از جنس دستان ها از حلقه های کوچکی که روی خرک (دو حلقه در طرفین و یک حلقه در وسط) ایجاد شده می گذرند و به سیم گیر که در انتهای بدنه ی کاسه قرار دارد وصل می شوند.

 

دسته

دسته ی تار از چوب های سخت، مانند گردو یا توت، به صورت لوله ای تو پر به طول تقریبی 50 و قطر تقریبی 4 سانتی متر ساخته می شود که از طرف جلو (محل انگشت گذاری) صاف برش خورده و از طرف پشت نیم دایره است و دستان با فواصل معین، روی آن بسته می شوند. در طرفین طول دسته (سطح رویی) دو رشته نوار از جنس استخوان کار می گذارند که هم به زیبایی دسته کمک می کنند و هم مانع فرسایش چوب در اثر تماس زیاد انگشت ها می شوند. دسته ی تار از یک طرف به نقاره و از طرف دیگر به سر پنجه ی تار متصل است.

 سرپنجه

سرپنجه یا جعبه ی کوک (جعبه ی گوشی ها) جعبه ی کوچک تو خالی است که در ابتدای طول دسته قرار گرفته و از جنس چوب کاسه هاست و به تعداد سیم های تار، شش گوشی ها (در هر طرف سه گوشی) روی آن قرار دارند.

گوشی ها

تار 6 عدد گوشی از جنس چوب، به تعداد سیم های ساز دارد که به صورت میخ درشت سر پهن ساخته می شوند. قسمتی که هنگام کوک کردن، با دست چپ نوازنده به چپ و راست گردانده می شود پهن تر است و بیرون سرپنجه قرار دارد و قسمتی که یک سر سیم به دور آن پیچیده می شود باریک تر است و داخل فضای خالی سرپنجه قرار دارد.

شیطانک

قطعه استخوان باریک و کم ارتفاعی به عرض دسته ی تار و به ارتفاع 2 میلی متر است که بین دسته و سرپنجه قرار گرفته و دارای شیارهای کم عمقی ست که سیم ها هر یک از درون یکی از این شیارها می گذرند و به طرف گوشی می روند.

دستان ها

امروزه به طور معمول 28 دستان بر روی دسته ی تار بسته می شوند که جنس آن ها از زه(روده ی تابیده ی چهارپایان) یا نخ نایلون است. هر دستان را در فواصل معین، چهار یا سه دور، دور دسته ی تار می بندند و آن را گره می زنند، به طوری که گره ها در شیاری که در سطح بالایی طول دسته ایجاد شده قرار بگیرند. محل دستان بر روی دسته ثابت نیست و در دستگاه های مختلف، بعضی دستان ها تا حدی حرکت داده می شوند. 

سیم  گیر

قطعه ای ست کوچک از چوب یا استخوان که در انتهای بدنه ی کاسه نصب شده و دارای شیارهایی است که حلقه ی تابیده شده یا گره یک سر سیم به آن می افتد.

تعداد و جنس سیم ها

تار ایرانی دارای 6 سیم از جنس فلز با قطرهای مختلف است که به طور معمول سیم های اول و دوم (فلزی سفید رنگ) به قطر 20/0 تا 18/0 و سیم های سوم و چهارم (زرد از جنس برنج) به قطر 22/0 تا 18/0، دو به دو با یکدیگر هم صدا کوک می شوند. سیم پنجم و اخوان (فلزی سفید رنگ) با قطر کمتر هم صدای سیم های اول و دوم، و سیم ششم سیم بم(فلزی زرد رنگ) با قطر 38/0 یک اکتاو بم تر از سیم های اول و دوم کوک می شوند.

 

وسعت

وسعت معمول صدای تار نزدیک به سه اکتاو است.

کوک سیم ها

کوک دست باز سیم های شش گانه به صورت چهارم پایین رونده و اکتاو است. کوک سیم ها بنابر نیاز نوازنده می تواند تغییر کند. معمولا در اجرای مقام های دوازده گانه ی موسیقی ملی سیم های پنجم و ششم کوک متغیری دارند.

کلید نت نویسی

نت نویسی تار با کلید سل خط دوم حامل است.

مضراب

مضراب قطعه ای است فلزی معمولا از جنس برنج، به طول تقریبی 3 تا4 سانتی متر و نیمی از طول آن که در دست نوازنده جای می گیرد با موم پوشیده شده است.

ویژگی های تار

کوک سیم ها و محل دستان ها را در اجرای دستگاه ها و آوازهای موسیقی می توان تغییر داد ولی معمولا فواصل چهارم یا پنجم پایین رونده بین سیم های اصلی حفظ می شوند.

گفته اند سیم پنجم تار را غلام حسین درویش(استاد تار دوره ی قاجار) اضافه کرده است که به آن (( سیم واخوان)) می گویند.

خراش (آرپژ) و آکوردهای دو یا سه صدایی در تار فابل اجرا هستند و اجرای نت ها بر روی سیم بم با انگشت شست دست راست نیز ممکن است.

تمام حالت های کیفی موسیقی ایرانی، اعم از دوبل نت، تکیه، ریز، تریل، گلیساندوهای عرضی و طولی و غیره بر روی این ساز قابل اجرا هستند.

استاد علی نقی وزیری به منظور وسعت بیشتر، دسته ی تار را تا روی نقاره ادامه دادند و به این ترتیب شش دستان (فاصله ی یک چهارم درست) بر وسعت آن افزودند. ایشان در نمودار کتاب هایشان تا قبل از نقاره با استفاده از فواصل ربع پرده 29 دستان ارائه داده اند.

((پنجه کاری )) نوعی نوازندگی در سطح استادان است، به این ترتیب که بدون زخمه زدن با دست چپ بر سیم ها، انگشت دست راست بر سیمی ثابت می ماند و انگشت بعدی سیم را به صورت کندن به صدا در می آورد و به همین ترتیب نغمه هایی ایجاد می شوند.

((گرفته)) یا در اصطلاح ((پیتزیکاتو)) به نوعی نوازندگی می گویند که بلافاصله بعد از آخرین صدا، طنین آن با انگشت یا انگشت های بعدی همان دست گرفته می شود.

((پوش)) نیز اصطلاحی  است که برای  نوازندگی بر روی نقاره به منظور ایجاد صدای نرم تر و پخته تر به کار می رود. گاهی نیز زخمه ای با مضراب زده می شود و در طنین آن انگشت های دست چپ نغمه ای کوتاه می نوازند.


 

بربط

 

 

 

بربط که در زبان عربی عود نامیده می شود از سازهای زهی مضرابی(زخمه ای) مقید است که در ساخت آن، چوب زه یا نایلون و استخوان به کار رفته اند.بربط که یکی از مهم ترین و معمول ترین سازهای موسیقی ایران قدیم بوده،سازی است گلابی شکل از جنس چوب (توت و گاه فوفل و آبنوس) با کاسه ای طنینی بزرگ و دسته ی کوتاه به طول تقریبی 85 سانتی متر.این ساز را هنگام نواختن به صورت افقی روی ران پا می گذارند، به صورتی که دسته در سمت چپ و کاسه ی طنینی طرف راست نوازنده قرار می گیرد.

 

 

کاسه ی طنینی و صفحه ی رو

کاسه طنینی بربط مانند گلابی است که از طول به دو قسمت مساوی تقسیم، و از ترک های چوبی متعدد به هم پیوسته تشکیل شده است. ترک ها از یک سو در پایین کاسه و از دیگر سو نزدیک دسته به یکدیگر می رسند. صفحه ی روی بربط از جنس چوب است که به منظور صدا دهی بهتر ازچوب کاج استفاده می شود. دو دایره کوچک و یک دایره بزرگتر مشبک از جنس استخوان برای خروج صدا از کاسه بر روی صفحه تعبیه شده است و خرک در قسمت پایین صفحه قرار می گیرد. بر روی صفحه، به فاصله کمی از خرک در محل برخورد مضراب با وترها،صفحه ی کوچک بیضی شکلی از جنس چوب یا استخوان چسبانیده می شود تا به دلیل کوتاهی ارتفاع خرک، از برخورد مضراب با وترها صفحه ی اصلی ساییده نشود.

 

پل

در چند نقطه از صفحه به طرف داخل کاسه پل هایی افقی متصل به صفحه وجود دارند که از تغییر شکل یافتن صفحه جلوگیری می کنند.

 

خرک و سیم گیر

خرک بربط قطعه چوبی به طول تقریبی 10 سانتی متر است که در قسمت پایین کاسه قرار می گیرد و روی شیارهای کم عمقی برای عبور وترها ایجاد شده اند. در ساخت بعضی بربط ها، وترها به "سیم گیر"ی که در انتهای بدنه ی کاسه است وصل می شوند و در بعضی دیگر خرک وظیفه ی "سیم گیر" را نیز به عهده دارد، به این صورت که وترها در سوراخ هایی که روی خرک وجود دارند گره می خورند و به طرف گوشی ها می روند. معمولا خرک را مستقیما به صفحه ی رو نمی چسبانند و بین خرک و صفحه تکه ای چوب یا صدف قرار می دهند.

 

دسته

بربط دارای دسته کوتاه چوبی، تقریبا به اندازه ی یک سوم طول کاسه و قطر حدود 10 سانتی متر است. در قدیم روی دسته بربط دستان بندی می  ولی امروزه دسته فاقد دستان بندی است.بعضی تزیینات که در ساخت دسته به کار می روند مشابه خط دستان هستند.دسته از یک طرف به کاسه طنینی و از طرف دیگر به سرپنجه متصل است.

 

سرپنجه

سرپنجه یا جعبه ی گوشی ها محفظه ای ست تو خالی که در ابتدای طول دسته قرار دارد و کمی متمایل به طرف عقب ساخته می شود. سرپنجه محل قرار گرفتن گوشی هاست و در هر یک از طرفین آن پنج گوشی قرار دارند.

 

گوشی ها

بربط دارای ده گوشی به تعداد وترهای ساز است. گوشی ها از جنس چوب به شکل میخ سر پهن ساخته می شوند که قسمت پهن آن بیرون سر پنجه و در دست چپ نوازنده برای کوک کردن وترها قرار می گیرد و انتهای باریک آنها در درون سرپنجه فرو می رود و یک سر هر وتر به آنها بسته می شود.

 

شیطانک

قطعه چوب باریک و کم ارتفاعی ست به عرض دسته و ارتفاع حدود یک میلی متر،بین دسته و سرپنجه، که وترها از درون شیارهای کم عمق آن عبور می کنند.

 

تعداد و جنس وترها

بربط دارای 10 وتر است که دو به دو با هم همصدا کوک می شوند. در بعضی از بربط ها بم ترین وتررا تکی می بندند و بیشتر برای صدای واخوان در نظر گرفته می شود.جنس وترها از زه (روده ی تابیده گوسفند) یا ابریشم تابیده با روکش فلزی و یا سیم های نایلونی یا ضخامت های مختلف است. معمولا وترهای هشتم تا دهم روکش فلزی دارند. وترهای گیتار بر روی بربط صدادهی خوبی دارند. وترهای خاص این ساز نیز در کارخانه ها ساخته می شوند که شماره ی 504 آن مورد تأیید نوازندگان ایرانی است.

 

وسعت

وسعت معمول صدای بربط حدود دو اکتاو است که به علت کوتاهی دسته ی ساز حدود یک اکتاو و نیم از منطقه ی صوتی وسط، صدادهی بهتری دارد.

 

کوک وتر ها

روی دسته بربط، به علت عدم وجود دستان بندی، اجرای تمام فواصل موسیقی ایرانی (پرده،نیم پرده و ربع پرده) ممکن است. بجز وتر بم، نسبت صوتی وترها با یکدیگر فاصله ی چهام درست پایین رونده است. صدا دهی حقیقی یک اکتاو بم تر از نت های نوشته شده است.

 

کلید نت نویسی

نت نویسی بربط معمولا با کلید سل خط دوم حامل است و چون از نت نوشته شده، یک اکتاو بم تر صدا می دهد بهتر است حدود یک اکتاو از میدان صدا در بم با کلید فا خط چهارم نت نویسی شود.

 

مضراب

جنس مضراب از شاه پر پرندگان بزرگ یا پلاستیک نرم است که با انگشت های دست راست گرفته می شود.

 

ویژگی های دیگر بربط

به استناد منابع تاریخی، بربط یک ساز ایرانی الاصل است و انواع

آن نیز با تغییراتی در اروپا،ترکیه و کشورهای عربی معمول اند. در این ساز معمولا کشش زمان نت ها با استفاده از واخوان، به اجزای کوچک تر تقسیم می شود و با زخمه های پی در پی بر نت و وتر واخوان، ایجاد می شود. اجرای نت های کشش دار با مضراب ریز هم امکان پذیر است.

نت های روی وتر بم را می توان با انگشت شست دست چپ اجرا کرد.

آکوردهای دو و سه صدایی،به ویژه به صورت آرپژدر بربط قابل اجرا هستند.

علایم مضراب های چپ و راست و دست باز مانند علیم یاد شده در تار هستند.

در انگشت گذاری، شماره ی یک برای سبابه، شماره ی 2 برای انگشت وسطی، شماره ی 3 برای انگشت چهارم و شماره ی 4 برای انگشت کوچک نوشته می شود.

مضراب راست (^) از بالا به پایین، و مضراب چپ (V) از پایین به بالا نواخته می شود و از علامت T برای ریز استفاده می کنند.

 بربط، سازی است که برای ایجاد صدای بم در گروه نوازی استفاده می شود و قدرت تک نوازی نیز دارد. تمتم علایمی که در تئوری موسیقی برای ایجاد حالت ها و حرکات وجود دارند(تکیه، حروف زینت، گیلیساندوی طولی، دوبل نت و...) بر روی این ساز قابل اجرا هستند.

 

گردآورنده: معصومه ملکی

تعداد بازدیدکنندگان:3658
تاریخ بارگذاری:1394/1/24

کلمات کلیدی

18